Archeologia

NAJSTARSZE ZNALEZISKA

EPOKA KAMIENIA

PALEOLIT (4,5 mln lat temu – IX tys. p.n.e.)
Najstarszym znaleziskiem z regionu bełchatowskiego jest cios mamuta sprzed około 260 tys. lat, znaleziony na terenie odkrywki węgla brunatnego. Okaz ten ma nacięcia, które zostały uznane za dzieło człowieka. Może to świadczyć o pojawianiu się w tym rejonie paleolitycznych łowców żyjących w czasach zlodowacenia środkowopolskiego. Ze schyłku paleolitu odkryto niewiele znalezisk i są to głównie narzędzia krzemienne.

MEZOLIT (ok. IX tys. p.n.e. – VI tys. p.n.e.)
Z mezolitu znane są pojedyncze znaleziska – wyroby krzemienne. Na ten okres datowane jest obozowisko w Mokraczu (około 5 tys. lat p.n.e.), gdzie znajdowały się pozostałości palenisk, krzemienice, dwa obiekty mieszkalne „w typie namiotów” oraz narzędzia.

NEOLIT (VI tys. p.n.e. – 2300 p.n.e.)
W neolicie ludzie przeszli z koczowniczego trybu życia w osiadły. Zaczęli uprawiać ziemię i hodować zwierzęta. Pojawiły się pierwsze naczynia gliniane. Ze względu na podmokłość terenu i brak urodzajnych gleb, obszar naszego powiatu nie był atrakcyjny dla rolników. W związku z tym nie odkryto większych osad z tego okresu, znane są tylko krótkotrwałe obozowiska, odkryte między innymi w Chabielicach, Grabku, Kucowie i Zabielowie. Obozowiska zamieszkiwała ludność kultury pucharów lejkowatych, ceramiki sznurowej i ceramiki grzebykowo-dołkowej.

EPOKA BRĄZU (2300 p.n.e. – VII w. pn.e.)

WCZESNA EPOKA ŻELAZA – OKRES HALSZTACKI (VII-IV w. p.n.e.)

W epoce brązu nastąpiły duże zmiany. Rozpowszechniły się przedmioty wykonane z brązu oraz zaczęły powstawać pierwsze organizacje społeczne. Jednak w rejonie Bełchatowa zmiany następowały bardzo powoli. Często trudno tu wyróżnić granice między schyłkiem neolitu a początkiem epoki brązu. Odkryte zostały ślady osadnictwa kultury mierzanowickiej (Piaski), trzcinieckiej i kultury łużyckiej. Pod koniec epoki brązu większość omawianego obszaru zasiedlała kultura łużycka, tworząc krótkotrwałe, niewielkie osady rolnicze. Wówczas w całej Europie rozpowszechnił się ciałopalny obrządek pogrzebowy. Kultura łużycka występowała również na początku epoki żelaza.
Z przełomu epoki brązu i okresu halsztackiego pochodzi cmentarzysko zlokalizowane przy ulicy Czaplineckiej w Bełchatowie (przebadane częściowo w 1964 r.) oraz w Zalesiu. Osady rozpoznano w miejscowościach: Chabielice Kolonia, Czyżów i Piaski. Na okres halsztacki datowane są cmentarzyska w Piaskach i Emilowie oraz osady z pozostałościami obiektów mieszkalnych, gospodarczych, palenisk i pieców zlokalizowanych w Chabielicach, Czyżowie Dębach, Grabku, Młynkach i Piaskach.

EPOKA ŻELAZA – OKRES LATEŃSKI (IV-I w. p.n.e.) I WPŁYWÓW RZYMSKICH (I-IV w. n.e.)

Na przełomie okresu halsztackiego i lateńskiego zaczęła zanikać kultura łużycka. W jej miejsce pojawiła się kultura pomorska i kultura grobów kloszowych, a pod koniec tego okresu również ludność kultury przeworskiej. W rejonie Bełchatowa na niektórych stanowiskach trudno rozdzielić materiały kultury łużyckiej od nowej jednostki – kultury pomorskiej i grobów kloszowych, dlatego przyjmuje się, że ludność tych kultur mogła ulec wymieszaniu. Typowe znaleziska wiązane z kulturą grobów kloszowych i pomorską, czyli groby ciałopalne, sytuowane w skrzyniach z płyt kamiennych lub popielnicach nakrywanych innym naczyniem (kloszem) są nieliczne. Pochodzą z Grabka, Czyżowa Dębów, Kurowa Ochelskiego i Prądzewa. W Grabku została odkryta osada kultury pomorskiej, a w miejscowościach Chabielice i Czyżów osady wykazujące cechy mieszane "pomorsko-kloszowe".

Kolejny okres - okres wpływów rzymskich – był dla okolic Bełchatowa zdecydowanie bardziej bogaty, jeśli chodzi o ilość, wielkość i jakość stanowisk archeologicznych. Na naszych terenach pojawiła się ludność kultury przeworskiej, której szczególny rozkwit w tym rejonie nastąpił około III-IV w. n.e. Interesujące znaleziska pochodzą z cmentarzysk w Kucowie (między innymi ozdoby, części stroju, narzędzia i broń) oraz podobnie wyposażone, lecz większe (ponad 350 grobów), cmentarzysko w Piaskach. W tym czasie funkcjonowały również osady w Chabielicach, Czyżowie, Grabku, Kucowie, Kamieniu i Młynkach. Największą osadę odkryto w Chabielicach. Z ciekawszych obiektów należy tu wymienić piece gospodarcze, garncarskie oraz wapienniki. Z kolei w Grabku istniała najprawdopodobniej osada garncarska. Rozpoznane osady były niewielkimi wioskami z nieregularnie rozmieszczonymi drewnianymi budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi tworzącymi zagrody. Na obrzeżach osad znajdowały się tereny produkcyjne. Ludność zajmowała się rolnictwem, wydobyciem gliny, produkcją naczyń toczonych na kole garncarskim, prawdopodobnie również w celach handlowych oraz produkcją wapna. Wiadomo, że utrzymywano kontakty z innymi ośrodkami, o czym świadczą znaleziska monet, na przykład denara Marka Aureliusza z 161 r.

Około V w. n.e. tereny regionu bełchatowskiego zaczęły się stopniowo wyludniać. Nadszedł okres wędrówek ludów. Kolejne odkrycia przypadają już na okres wczesnego średniowiecza.

ŚREDNIOWIECZE

Obszary obejmujące dzisiejszy powiat bełchatowski były zapóźnione rozwojowo w stosunku do innych części kraju. Być może spowodowane to było ich niedostępnością, o czym decydowało silne zalesienie i podmokły, bagnisty teren. Jeszcze w X-XI w. funkcjonowało w miejscowości Grabek pogańskie, ciałopalne cmentarzysko. W jego centrum odkryto ślady budowli, której funkcję interpretuje się jako świątynię. Ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego stwierdzono również w Kucowie, Mościsku i Wadlewie. Na okres późnego średniowiecza datowane są znaleziska pochodzące z Grocholic (obecnie część miasta Bełchatowa).

NOWOŻYTNOŚĆ

Badaniami archeologicznymi objęto relikty dwóch znajdujących się na terenie powiatu bełchatowskiego dawnych dworów obronnych w Lubcu (gm. Szczerców) i Mikorzycach (gm. Bełchatów). Dwór w Lubcu powstał na początku XVI w. na niewielkiej wyspie i należał do rodu Koniecpolskich. Z kolei dwór w Mikorzycach, należący niegdyś do Poraitów-Mikorskich, funkcjonował w XVII i XVIII w. i był otoczony fosą.